Kusurluluk / Utanç (Defectiveness / Shame) şeması, kişinin kendini kusurlu, eksik, hatalı, kalitesiz, kötü, değersiz ve/veya sevimsiz olarak algıladığı psikolojik bir dinamiktir.

Kusurluluk şemasına sahipseniz, kendinizle ilgili kronik utanç duygusu yaşarsınız; yani, kendinizden utanırsınız.

Bu şemada, kendinizle ilgili kusurluluk algınız çok farklı yönlerde ortaya çıkabilir. Mesela kişisel nitelikler (öfkeli, yoksun, kötü, huysuz, tembel, budala, aptal, sıkıcı, tuhaf, garip, şişman, otoriter, uzun, kısa, güçsüz, sosyal açıdan beceriksiz, kendini ifade edemeyen vb.) açısından kusurlu algılayabilirsiniz kendinizi. Veya, kabul edilemez cinsel ya da saldırgan tutkulara sahip olduğunuza inanabilirsiniz. Ya da, varoluşunuzdaki bazı şeyleri kusurlu olarak algılarsınız. Yani, yapıp ettikleriniz yüzünden değil de, yaratılıştan kusurlusunuz (tuhaf, acaip, kabul edilemez vb.) gibi gelir size.

Bu şemaya sahipseniz, var olduğunu düşündüğünüz kusurların fark edilmemesi için, insanlarla ilişki kurmaktan kaçınabilirsiniz. Çünkü, insanların her an sahip olduğunuz kusurları görebileceğinden endişe edersiniz. İnsanlarla ilişki esnasında, görülmesinden endişe ettiğiniz kusurlarınızın fark edilmesi sizi utandırır. Ve siz, içinde bulunduğunuz ilişkiye değil de utanç duygunuza odaklanırsınız. Bu da sizin, keyifli bir ilişki yaşamanıza engel olur.

Başkalarının sizinle ilgili düşüncelerine aşırı odaklanırsınız. “Acaba benim hakkımda ne düşünüyorlar?” sorusu zihninizi en çok meşgul eden soru olur. Aslında bu soruya kendi içinizde cevabınız hazırdır: “Kesinlikle benim kusurlarımı fark etmişlerdir.”

Karakteristik Kusurluluk (Utanç) Davranışları

  • Kusurluluk şemasına sahipseniz, kendinizi değersiz görürsünüz ve başkalarının da sizi değersizleştirmelerine müsaade edersiniz. İnsanların size kötü davranmalarına ve sizi sözel olarak suistimal etmelerine izin verebilirsiniz.
  • Eleştirilmeye ve reddedilmeye aşırı hassasiyet gösterirsiniz. Eleştirildiğiniz ve reddedildiğiniz durumlarda, ya çok üzülürsünüz ve moraliniz bozulabilir, ya da aşırı öfkelenebilirsiniz.
  • İçten içe, sahip olduğunuz sorunlar için başkalarını suçlayabilirsiniz.
  • Genelde içe kapanık olursunuz. Sık sık kendinizle başkalarını karşılaştırabilirsiniz. Diğer insanları “kusursuz”, ya da “kusurlarınızı fark edenler” olarak algılayabilirsiniz. Bu da size, o insanların arasında güvensiz hissettirir.
  • Kusurlu ve eksik hissettiğiniz alanlarda kıskanç ya da rekabetçi olabilirsiniz. Bazen bireyler arası etkileşimi “bir yukarı bir aşağı” dansı olarak algılayabilirsiniz. Yani ya karşınızdaki sizden iyidir ya siz ondan iyisinizdir. Mesele, gerçekte belirli bir konuda birilerinden iyi ya da kötü olmanız değil, buna aşırı odaklanmanızdır.
  • Hayatınıza daha çok sizi eleştiren ve reddeden kişileri (arkadaş, sevgili, eş vb.) alabilirsiniz. Hatta sizi seven ve beğenen insanları eleştirebilir ve küçük görebilirsiniz bile. Çünkü içten içe şöyle inanırsınız: “Beni beğenen birinin beğenisinden ne olur ki?”
  • Kusurluluk şemasına sahip bazıları da kibirli ve aşırı mükemmelliyetçi olabilirler. Şayet öyle iseniz, sahip olduğunuz kibir, kendini beğenmişlik ve mükemmellik çabası daha çok altta yatan kusurluluk algınızı telafi etmek için geliştirdiğiniz manevralar olarak düşünülebilir.
  • Yakın ilişkilerden ve sosyal ortamlardan kaçınabilirsiniz. Çünkü bu tür durumlarda insanların sizin kusurlarınızı fark edeceğinden endişe edersiniz.
  • Kusurluluk şemanız, çekingen kişilik bozukluğu, sosyal fobi, madde bağımlılığı ve yeme bozukluğu gibi sorunlara yol açabilir.

Kusurluluk Şemasının Kökeninde Neler Olabilir?

Şema terapi, kusurluluk algınızın doğuştan gelmediğini, birtakım deneyimlerin etkisiyle oluştuğunu varsayar. (Kusurluluk şemanızın kökeninde neler olduğunu anlamak için, öncelikle şemaların oluşumu ile ilgili yazıyı okumanızı öneririm.) Şayet, yukarıdaki ifadelerden hareketle, sizde kusurluluk şeması olabileceğini düşünüyorsanız, şimdi maddeleyeceğim yaşantılar sizin hayatınızda gerçekleşmiş olabilir. Lütfen maddeleri okuduğunuz esnadaki duygularınızı fark etmeye çalışın. Bu duygular, kusurluluk şemasının hayatınızdaki yeri ile ilgili size ipucu sunmuş olacaktır:

  • Çocukluğunuzda, aileniz (birisi ya da birileri) tarafından aşırı eleştirilmiş, küçümsenmiş ve cezalandırılmış olabilirsiniz. Sürekli nasıl olduğunuz, nasıl göründüğünüz, ne söylediğiniz, ne yaptığınız vb. yüzünden eleştirilmiş veya cezalandırılmış olabilirsiniz.
  • Ebeveyniniz (ya da temel bakım verenler), size onlar için bir hayal kırıklığı olduğunuzu hissettirmiş olabilirler.
  • Ebeveyniniz tarafından reddedilmiş veya sevilmemiş hissettiniz.
  • Aile üyeleriniz tarafından cinsel, fiziksel ya da duygusal tacize uğramış olabilirsiniz.
  • Ailede ters giden durumlar için genelde siz suçlanmış olabilirsiniz.
  • Anne veya babanız evi terk etti ve siz bu durumun suçlusu olarak kendinizi algıladınız.
  • Kardeşlerinizle kıyaslandınız ve/veya kardeşleriniz size tercih edildi.
  • Ebeveyniniz sürekli size kötü, değersiz ve hiçbir şey için iyi olmadığınızı söyledi ve/veya öyle hissettirdi.
Kusurluluk Şemasının Terapisindeki Zorluklar Nelerdir?

Bu şemaya sahip pek çok insan, asıl duygusu olan utancın farkında değildir. Utancın acısını hissetmek yerine, ya o duygudan kendini uzaklaştıracak ya da onun yerine koyacağı duygusal yaşantılara sahiptir. Mesela narsisistik kişilik bozukluğuna sahip pek çok kişinin asıl şeması kusurluluk şemasıdır. Ancak bu kişiler çok nadiren asıl psikolojik dinamiğinin farkındadır. Onun yerine haklı olma, başarılı olma ve üstün olma ile daha çok ilgilidirler. Bu kişiler, terapide de kendi değişimlerine odaklanmak yerine, terapiste karşı üstünlük ya da sergiledikleri tutumlarla ilgili haklılıkları üzerine odaklanırlar.

Terapi açısından zorluk yaşatan başka bir durum da, kişilerin terapi esnasında da utancıyla yüzleşmek istememeleridir. Bu yüzden asıl öneli olayları, deneyimleri ve duyguları saklayabilirler. Kendilerini açabilmeleri için zamana ve terapiste güvenmeye ihtiyaç duyarlar.

Kusurluluk şemasının değişimi için zorluklara göğüs germeye ve zamana ihtiyaç vardır. Ancak iyi bir terapi sürecinin sonunda kişiler, kendileriyle barışmış ve özgürleşmiş hissedebilirler.

Kusurluluk Şemasında Terapi Hedefleri Nelerdir?
  • Kusurluluk şemasının terapisinde temel amaç, kişinin öz saygısını yükseltmektir. Bu şemanız ortadan kalktığında ya da etkisiz hale getirildiğinde, sevgi ve saygıyı herkes kadar hak ettiğinize inanırsınız.
  • Kusurluluğunuzla ilgili algılarınız daha gerçekçi hale gelir. Değiştirebileceğiniz şeyleri değiştirir, değiştiremeyeceğiniz özellikleriniz içinse kendinizi hırpalamazsınız. Kendinizi kusurlarınızla birlikte bir bütün olarak kabul edebilirsiniz.
  • Kendinizle barışmanız başkalarının yanında da daha rahat hissetmenize yol açar. Bu ise, diğer insanlarla ilişkilerinizi iyileştirir. İncinmeye ve korunmasızlığa karşı daha dayanıklı hale gelirsiniz. İnsanlarla ilişkinizde, sürekli kendinize odaklanmaktan ve tehlike algısından vazgeçersiniz.
  • Başkalarını yargılayıcı ve eleştirel olmaktan ziyade daha gerçekçi olarak değerlendirirsiniz. Gerçekten yargılayıcı ve eleştirel kişilere karşı ise, karşı koyma gücü geliştirirsiniz.
  • Kusurluluk şemanız iyileştikçe, zarar verici mükemmelliyetçiliğiniz azalır. Kendinizi ve başkalarını eleştirmekten vazgeçersiniz.
  • Sizi eleştiren ve hor gören insanlara sınır koymayı öğrenirsiniz.
  • Hayatınızda sizi seven ve size değer veren insanlara daha fazla yer açarsınız.

Özetle, terapi sonunda, kusurluluk şemanızın yol açtığı teslim olma, kaçınma ya da aşırı telafi davranışlarından vazgeçersiniz, ve daha otantik (gerçek, sahici, doğal) bir kendilik elde edebilirsiniz.