Pazar , Mayıs 27 2018
Ana Sayfa / Genel / Şemalar Nasıl Oluşur?

Şemalar Nasıl Oluşur?

Şema terapinin en temel kavramı olan “şema” üzerinde bir başka yazıda durmuştuk. Özetle, şemanın genel bir terim olarak, karşılaştığımız bilgileri kodlamamıza ve kullanmamıza yarayan zihinsel bir yapı, bir bilgi işleme yolu olduğundan bahsetmiştik. Şema terapi açısından ise, kavrama daha özel bir anlam yüklenildiğini dile getirmiş ve Jeffrey E. YOUNG‘ın şu tanımını vermiştik: “Erken dönem uyum bozucu şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde oluşup yaşam boyu gelişen ve şekillenen, anılar, duygular bilişler ve beden duyumlarından oluşan, kişinin kendisi ve çevresindekilerle ilişkilerine yönelik, belirgin dereceye kadar işlevselliği bozucu yaygın zihinsel örüntülerdir. Şema bir başka açıdan şöyle de tanımlanabilir: Gelişimimizin erken dönemlerinde oluşmaya başlayıp yaşam boyu tekrar eden, öz-yıkıcı (kendimize zarar verici) duygusal ve bilişsel kalıplar.

Bu yazıda ise, hayatımızı çekilmez hale getiren erken dönem uyum bozucu şemaların (kısaca şema diye kullanıyoruz) oluşum dinamikleri üzerinde duracağız.

Şemaların oluşum dinamikleri nelerdir?

Şemalar doğduğumuz andan itibaren oluşmaya başlar ve şayet düzeltilmez iseler yaşam boyunca güçlenerek varlıklarını devam ettirirler. Şemaların oluşum sürecine baktığımızda, çocukluk ve ergenlik yaşantılarının merkezi öneme sahip olduğunu görürüz. Şimdi isterseniz, şamanın oluşumuna etki den faktörleri ayrıntılı olarak ele alalım:

  • İhtiyaçların zedeleyici seviyede engellenmesi: Şema terapi, insanın sağlıklı gelişebilmesi için bir takım evrensel temel ihtiyaçlara sahip olduğunu kabul eder. Bu ihtiyaçlar arasında, güven, emniyet, istikrar, bakım, empati, koşulsuz sevgi, duyguların paylaşılması, kabul edilme ve onaylanma, özerklik (bireyselleşme), rekabet edebilme, rehberlik, öz denetim, sağlıklı sınırlar, oyun ve spontanlık ve ait hissetmeyi sayabiliriz. Söz konusu ihtiyaçlar öncelikle çocuğa bakım veren kişiler (anne-baba gibi) tarafından, sonrasında da çocuğun içinde yaşadığı çevre tarafından giderilir. Dolayısıyla, şemaların oluşumunda ebeveyn tutumları (şayet ebeveyn yoksa çocuğa bakan kişilerin tutumları) ve çevre hayati öneme sahiptir. Zedeleyici seviyede engellenen her bir ihtiyaç belirli bir şemanın oluşumuna zemin teşkil etmektedir. Mesela, bireysellik (özerklik) ihtiyacı giderilemeyen bir çocuk bağımlılık şeması, onaylanma ihtiyacı giderilemeyen bir çocuk kusurluluk şeması, sağlıklı sınır konulmayan bir çocuk ise haklılık şeması geliştirebilir. (Bu şemalarla ilgili yazılar daha sonra sitede paylaşılacaktır.)
  • Maruz kalınan travmalar: Bazen çok iyi bir aileye sahip olmamıza rağmen, zor yaşantılarla karşı karşıya kalabiliriz. Söz gelimi, bir depreme, bir tecavüze, bir trafik kazasına maruz kalabilir ya da bize çok iyi bakan anne babamızı kaybedebiliriz. Bu tür travmatik yaşantılar da şemaların oluşumuna altyapı oluşturmaktadır.
  • İyi olanın aşırı deneyimlenmesi: Bazen de aileler, çocuğun ihtiyacı olan şeyleri ona gereğinden fazla sunabilirler. Mesela sevgi adı altında çocuğa sınırsız bir dünya (aşırı şımartılma) sunulur. Çocuk gelişim düzeyine uygun zorluklardan (kendi kendine yürüme, yürürken düşme vb.) bile uzak tutulur. Çocuğun sadece kendisinin yapması gereken (okul ödevleri gibi) şeyler onun adına yapılır. Bu gibi durumlarda çocuk, içinde her şeye hakkı olduğuna dair bir inanç barındıran haklılık şeması, veya sürekli başkalarına ihtiyaç hissettiren bağımlılık şeması geliştirebilir.
  • Seçici içselleştirme ve özdeşim: Bazı aileler çocuklarına karşı olması gerektiği gibi davranırlar. Çocuğun ihtiyaçlarını olması gerektiği düzeyde giderirler. Ancak, çocuğun etrafındakilerde bir takım şemalar olabilir ve çocuk onları içselleştirebilir. Yani çocuk belirli bir şemaya sahip birisiyle özdeşim (model alma) kurabilir. Mesela aşırı evhamlı ve endişeli bir kadının çocuğu, kötü bir yaşantı deneyimlemese bile dünyanın tehlikelerle dolu olduğuna dair bir şema geliştirebilir.
  • Genetik alt yapı ve mizaç: Şemanın oluşumunda, en temel düzeyde genetik ve biyolojik altyapının da etkisi vardır. Mesela içe dönük bir mizaca sahip bir çocuk, sosyal izolasyon (bir gruba ait hissetmekte zorluk yaşatan şema) şemasını daha kolay geliştirebilir.

Bu yazıda şemaların oluşum sürecine etki eden faktörleri kısaca ele almaya çalıştım. Şayet psikoloji ile ilginiz frofesyonel düzeyde değilse, yeni karşılaştığınız kavramları anlamakta zorluk çekebilirsiniz. Size tavsiyem, şema terapi kategorisindeki diğer yazıları da okumanız ve cevap aradığınız soruları yazının yorum kısmından bana iletmenizdir. Muhabbetle.

Bu da Var

Disleksi Nedir?

Tarihçesi 1896 yılına dek uzanan disleksi kavramının akılda kalan ilk karşılığı doğuştan kelime körlüğü şeklindeki …

2 yorum

  1. Merhaba,
    Terk edilme şemasına sahip olduğumu düşünüyorum, bununla ilgili olarak EFT olumlama tekniklerini kullanarak kendimce çektiğim sıkıntıları azaltıp, daha pozitif düşünmeye başladım. 4,5 aydır süregelen gerçekten normal bir ilişkim ve partnerim olmasına rağmen korkularımın ve bu korkularla devam edersem bu ilişkimin biteceğinin de farkındayım.
    Nasıl tedavi olabilirim?
    Saygılarımla

    • merhaba. eft hakkında bir bilgim yok, bu yüzden onunla ilgili yorum yapamam. terk edilme şeması için ise, şema terapi desteği alabilirsiniz. muhabbetle.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Randevu İçin Tıklayın!