Salı , Ağustos 21 2018
Ana Sayfa / Genel / Zeka Geriliği Nedir?

Zeka Geriliği Nedir?

Çocuğun zihinsel işlevlerin, içerisinde bulunduğu ve özelliklerini taşıdığı gelişimsel dönemin seviyesine uymamasına zeka geriliği adı verilmektedir. Çocuktan beklenen yaşına uygun olan problem çözme basamaklarını uygulaması, soyut düşünme becerisi kazanması, farklı düşünceleri anlaması ve tepki göstermesi, öğrenme hızı ve önceki tecrübelerden faydalanarak yeni durumlara adapte olma özellikleri, zeka geriliği olanlarda tam manasıyla gerçekleşememektedir.

Bir kişinin zeka düzeyi çeşitli objektif testlerle ölçülebilmektedir. Her ne kadar tek bir test çocuğun zeka düzeyi ile ilgili tam sonuç veremese de; birkaç test uygulamasından sonra ortaya çıkan ortalama sonuç yeterli delil olarak kabul edilmektedir. Bu ölçümler sonucu bir çocuğun zeka geriliği taşıdığı anlamı 70 baz puandan az puan almasıyla mümkün olabilmektedir. Zeka testlerinin yanı sıra çocuğun uyum amaçlı sergilediği davranışlar da fikir vermektedir.
Zeka geriliğinin neden ortaya çıktığı ile ilgili sayısız araştırma mevcuttur. Gebelik süresince annenin yakalandığı frengi ve rubella gibi ateşli geçen ve bulaşıcı özellik taşıyan hastalıklar, yeterli vitamin ve protein almaması, doğum sırasında bebeğin oksijenden yoksun kalması gibi durumlar zeka geriliğine sebep olmaktadır. Bu durumun geri çevrilmesi veya tedavisi mümkün olmamaktadır. Çocuk yaşamı süresince bu rahatsızlıkla hayatını idame ettirme durumundadır.

Zeka Geriliğinin Nedenleri Nelerdir?

Zeka geriliğinin nedenleri genel olarak bebeğin anne karnında geçirdiği zaman, doğum sırasında gerçekleşen komplikasyonlar ve doğum sonrası sebepler olarak üç ana grupta incelenebilir.

  • Doğum Öncesi Nedenler Nelerdir?

Bunlardan ilki anne karnında geçen zaman aralığında oluşan durumlardır. Annenin direkt olarak bebeğine bulaştırabileceği çeşitli ateşli ve bulaşıcı hastalıklar doğum öncesi zeka geriliğinin başlıca sebebidir. Yetersiz beslenmenin yanı sıra, anne adayının uyuşturucu veya yatıştırıcı madde kullanımı, alkol tüketimi, stres katsayısı yüksek olan iş hayatı, Radyasyona maruz kalması, istenmeyen doğumların engellenmek istenmesi sırasında yapılan hatalar, gebelikteki anemi ve zehirlenmeler bebekte zeka geriliğine neden olabilmektedir.

Ayrıca bebeğin anne karnında iken baş çevresinin bedenine kıyasla oldukça büyük olması durumu olan hidrosefali ve tam tersi olarak baş çevresinin bedenine kıyasla oldukça küçük olması anlamına gelen mikrosefali durumları da bebekte zeka geriliğine neden olmaktadır.

Çeşitli kromozom bozuklukları da zekaya etki etmektedir. Bu şekilde bilinen anormalliklerin en sık görüleni Down sendromudur. Bebekte olması gereken 23 çift kromozom yani 46 kromozom yerine 47. kromozomun da bulunması buna sebebiyet vermektedir. Bu durumu ise 21. sıradaki çift kromozomun iki değil üç kromozom barındırması oluşturmaktadır. Bu kromozomun üçlü şekilde oluşması down sendromlu çocukların yüzlerinin birbirlerine benzemesinin nedenidir.

Anne ve babanın kan grupları arasındaki uyuşmazlık da zeka geriliğine sebebiyet verebilir. Bu durum şu şekilde cereyan etmektedir. Annenin kan grubu değerinin ( rh -), babanın kan grubu değerinin (rh + ) olduğu zaman bebeğinki ( rh + ) olursa anne ile bebe arasındaki kan dolaşımının ve beslenme zincirinin sekteye uğraması sonucu doğar. Bu da anne karnındaki bebeğin yetersiz beslenmesine ve beyin gelişimi esnasında yetersiz kan dolaşımına neden olur.

Yine toplumumuzda görülen akraba evlilikleri de zeka geriliğine neden olan faktörlerdendir. Akraba genlerinin birbiriyle çakışması sonucu, bu tür evliliklerden meydana gelen çocukların bedensel veya zihinsel yetersizliğe sahip olma oranları oldukça yüksek çıkmaktadır. İster akraba evliliği ister yabancı evlilikler olsun fark etmez, eğer anne 35 yaşını geçkin veya 18 yaşına erişmemiş durumda gebelik mevcut ise, bu da zeka geriliği için etken bir faktör olmaktadır.

  • Doğum Anındaki Nedenler Nelerdir?

Annenin zor geçen gebeliğinin ardından doğumda da bir takım problemler yaşanabilmektedir. Eğer tekli gebeliklerde doğum 37 haftadan önce gerçekleşmek zorunda kalıyorsa, zeka geriliği için bir etken rol oynayabilir. Gebeliğin zor şartlarda sonlandırılması ve doğumun gerçekleşmesi, doğum anında bebeğin sert bir nesneye çarpması, küvez tedavisi almak zorunda kalan bebeklerin haddinden fazla oksijen ve ışığa maruz kalmaları zihinsel yetersizliklere yol açabilmektedir.

Yine doğum anındaki sebeplerden biri olan doğum anı anoksiya durumu, bebeğin doğum süresince yetecek kadar oksijen alamayıp beyinsel olarak zedelenmesi durumunu ifade etmektedir. Uzun olan göbek bağının özellikle normal doğumlarda bebeğin boynuna dolanarak onu anneden gelen oksijenden mahrum etmesi, doğumun zor gerçekleşmesi ve uzman olmayanların doğum gerçekleştirirken yaptığı hatalar sonucu oluşan komplikasyonların hepsi birer etmendir.

  • Doğum Sonrası Nedenler Nelerdir?

Yeni doğanların bir kısmında oluşan yeni doğan sarılığının ağır bir şekilde ilerlemesi, bebeğin merkezi sinir sisteminde enfeksiyon sonucu oluşan kalıcı hasarlar, yine ilk çağda geçirilen ağır ateşli hastalıklar, ağır gribal enfeksiyon, çocuk felci, tifo, tifüs, menenjit, kabakulak, beyin iltihabı, difteri, kızamıkçık ve çiçek hastalıkları, çocuğun geçirdiği kazalar sonucu oluşan ağır travmalar doğum sonrası nedenlere örnek olarak verilebilir.

Çoğu anne çocuğunun henüz anne karnında iken bir takım testler ile zeka geriliğinin ölçülebileceğini düşünmektedir. Tamamen bu amaca hizmet eden bir test olmasa da; günümüzde anne karnındaki bebeğin down sendromlu olup olmadığını belirleyebilen testler mevcuttur.

Zeka Geriliği Belirtileri Nelerdir?

Henüz sizinle konuşamayan ama beden dili anlaşmaya çalıştığınız bebeğinizin bir takım küçük testlerle zeka geriliğine sahip olup olmadığını anlayabilirsiniz. Bunun için uzman bir hekimden yardım almaksızın tam bir tanı koymanın hatalı olduğunu da belirtelim. Ancak örneğin down sendromunda olduğu gibi, eğer çocuğunuzun böyle bir problemi varsa fiziksel olarak durumunu yansıtabilir. Diğer zeka geriliği türlerinde çocuğun bedensel farklılığı gözlenememektedir.

Zeka geriliğinin ilk göstergesi çocuğun dil gelişimde geri kalmış olmasıdır. Yaşıtları tek hece ve kelimeleri söylerken zeka geriliği olan çocuklar bir hayli geriden takip ederler.

Zeka düzeyleri Nelerdir?

Zeka düzeylerini bilmek, çocukların gösterecekleri tepkileri anlamak ve anlamlandırmak için önemlidir. Zira her farklı düzeyde farklı göstergeler söz konusu olmaktadır. Bilim çevrelerinin aralarında anlaştığı zeka düzeyleri;

90 ve üstü IQ: Normal – Parlak – Üstün – Dahi (sırasıyla)

80 – 89 arası IQ: Donuk, düşük normal zeka

70 – 79 arası IQ: Sınır zeka

50 – 69 arası IQ: Hafif düzeyde zeka geriliği

35 – 55 arası IQ: Orta düzeyde zeka geriliği

25 – 34 arası IQ: Ağır zeka geriliği

25 ve altı IQ: Çok ağır zeka geriliği

Şimdi bu zeka türlerine göre çocukların özelliklerini ve gösterdikleri belirtileri anlatalım;

50 – 69 arası IQ (Hafif düzeyde zeka geriliği) özellikleri ve belirtileri nelerdir?

Devlet okullarının ilkokul, ortaokul ve lise kademelerinde, okul içindeki özel eğitim sınıfında eğitim görebilen hafif düzeydeki zeka geriliğine sahip çocuklar, diğer çocuklar gibi hareket edebilir, kendi başlarına yemek yiyebilir, bir şeyler içebilir, basit temizliklerini yapabilir, giyinip soyunabilir ve tuvalet alışkanlığını yerine getirebilirler. Hastalıklardan korunma noktasında zayıftırlar.

Lise son sınıfa kadar eğitim sürecinde yer alabilseler de, akademik gelişimleri ilkokul 4. Sınıf seviyesinden çok ileriye gidemez. Maksimum dikkat süreleri 10 dakikadır. Ödüllendirilmekten çok hoşlanırlar. İlgiyle başladıkları bir çalışmadan birden sıkılabilirler. Soyut varlık ve kavramlardan çok somut veya somutlaştırılabilen konuları öğrenebilirler. “Dün, bugün, yarın, geçen hafta, geçen ay, gelecek hafta, gelecek ay, bir saat sonra, iki saat önce” gibi zaman kavramlarını öğrenmeleri vakit almaktadır.

Bu öğrenciler sosyal gruplara girme yeteneğinden yoksundurlar. Arkadaş buldukları zaman onu kendi menfaatleri yönünde kullanmaya meyillidirler. Kendilerinde yaşça küçük ama zihinsel gelişim olarak yakın kişilerle daha iyi anlaşabilirler. Bir gruba aidiyet hissettiğinde tamamen grup liderinin denetimi altında kalırlar. Özgün ve bireysel bir karar alamazlar. Zihinsel yetersizlikleri nedeniyle, uzun soluklu oyunlardan kaçınırlar.

Çevresinde sürekli olarak aşağılanan ve değer görmeyen kişiler kendilerine güvenlerini kaybederler. Sabır gösteremezler ve çok çabuk sıkılırlar. Düşüncelerini ifade etmekte zorlanırlar. Gelecek konusunda uzun süreli plan yapmazlar.

Bu gruptaki bireyler kendi zihinsel kapasitelerine uygun basit işlerde çalışabilir ve para kazanabilirler. Komplike bir işin basit ve kolay bir bölümünü iyice öğrenebilirler. Tekdüze işlerde fazla zihinsel yetenek gerekmediğinden sürekli çalışabilirler. Yaptırılacak işin uygulamalı olarak anlatılması daha kolay yerleşmesi için çok önemlidir. Tüm zihinsel yetersizlik alanları göz önüne alındığında bu grubun toplamın yüzde 80’ini oluşturduğu görülmektedir.

Zeka geriliği en erken ne zaman anlaşılabilir?

Aslında gebeliğin ilk aylarından fiziksel değerlendirmesi yapılan bebeklerin, olası anormalliklerini ölçen testler mevcuttur. Ancak tam anlaşılabilmesi için, fazla şüpheye yer etmeyecek şekilde bebeğin dünyaya geldiği ilk aylarından itibaren periyodik takibinin yapılması fayda sağlar. Anne ve babaların çocuklarının gelişimsel dönemleri hakkında bilgi sahibi olmaları ve aksi giden bir durumda uzmana danışmaları gerekir.

35 – 55 arası IQ (Orta düzeyde zeka geriliği) özellikleri ve belirtileri nelerdir?

Bu gruptaki bireyler en fazla 6-8 yaş arası çocukların zihinsel becerilerine sahip olabilirler. Eğitim-öğretim olarak ilkokul ikinci sınıf düzeyine kadar rahatlıkla çıkabilirler. Yürümeleri ve beslenmeleri okul öncesi çağda mümkün olmaktadır. Basit ve kısa cümleler ile çevreyle anlaşabilirler. İlkokul çağından sonra büyük oranda okuma ve yazma becerileri ile rakamları öğrenebilme yetileri gelişmektedir. Yakın çevrelerine tamamen bağımlı değildirler. Zeka geriliğine sahip bireylerin bu gruptaki yüzdesi yüzde 15 kadardır. Bu çocukların eğitimleri özel eğitim okullarında olmaktadır.

25 – 34 arası IQ (Ağır zeka geriliği) özellikleri ve belirtileri nelerdir?

Yaş kaç olursa olsun, beyinleri tamamen 3-5 yaş arası çocukların beyni gibi çalışmaktadır. Okul öncesi çağa kadar yürümeleri oldukça zor olmaktadır. Bu grubun öz bakım becerilerinden beslenmeyi ilkokul çağında yapabildikleri bilinmektedir. Otururken veya kalkarken düşebilir, parmaklarını kullanırken kavrama yeteneğinde güçsüzlükler gözlenebilir. Tuvalet gibi öz bakım becerilerinde oldukça zorlanırlar. Konuşmaları anlaşılacak düzeyde değildir. Tüm sözcük dağarcıklarıyla tek veya birkaç kelimelik ifadeleri kullanabilirler. Bu grubun eğitim-öğretim faaliyetleri özel eğitim okullarında gerçekleştirilmektedir.

25 ve altı IQ (Çok ağır zeka geriliği) özellikleri ve belirtileri nelerdir?

Bu kişiler ömürleri boyunca hep birilerine bağımlı olarak yaşamak zorundadırlar. Çoğunda zihinsel yetersizliğe bedensel yetersizlik, işitme veya görme engellilik de eşlik etmektedir. Öz bakım becerilerinde tamamen kendinden daha sağlıklı olan birine ihtiyaç duyarlar. “Gel, git, otur, kalk” gibi temel komutları bile anlamaları oldukça zayıftır. Konuşmaları anlamsız birkaç farklı sesten ibarettir.

Zeka geriliği nasıl tespit edilir?

Zeka geriliğinin tespit edilmesi uygun örneklemler alınarak geliştirilmiş objektif zeka testleri ile mümkün olmaktadır. Bu testler çeşitli faktörlerle ilişkili olduğu için, farklı ülkelere farklı içerikteki testler uygulanmaktadır.

Zeka testlerinin, uygulanacağı ülkenin kültürel değerlerine aykırı olmaması gerekir. Aynı ülkenin farklı bölgeleri ve farklı sosyal grupları için bile farklı testler geliştirilmesi önemlidir. Diğer taraftan bu testlerin belirli bir olgunluğa erişmiş çocuklarda uygulanması, yani yaşça oldukça küçük olan gruplara uygulanırken dikkatli olunması gerekmektedir.

Ülkemizde testler, çocukların zekasını ölçerken diğer taraftan ailelerin ve öğretmenlerin umutlarını kırmaktadır. Zeka geriliğine sahip çocukların tüm hayat fonksiyonları ve sosyalleşme hakları sona ermiş gibi bir algı oluşmaktadır. Oysa ki zeka geriliği olan çocuklar da sosyal hayata atılabilir, iş bulabilir ve iş yaşamında yer edinebilirler.

Ailelere Öneriler

Zeka geriliği olan çocukların aileleri ilk etapta inkar etme davranışı içine girmektedir. Oysaki kesin tanısı konmuş durumdan sonra, çocuğunuz ile daha çok ilgilenmeye çalışmalı ve eğitim yaşantısından mahrum bırakmamalısınız. Ülkemizde hem örgün eğitim kurumlarında hem de özel rehabilitasyon merkezlerinde bu çocukların en iyi şekilde yetişmeleri için tüm imkanlar seferber edilmektedir.

Kendinizi suçlayabilir, bu durumun neden başınıza geldiği konusunda kızgınlık hissedebilirsiniz. Durumunuzdan utanabilir, çocuğunuzla katıldığınız sosyal ortamlarda zor durumlarda kalabilirsiniz. Tüm bunları yaşama ihtimaliniz her zaman vardır. Bunun için duruma en iyi şekilde adapte olmalı, çocuğunuzun taşıdığı engelin özelliklerini iyi öğrenmeli, yapabileceği şeyleri ve sınırlarını uzmanlar yardımı ile belirlemelisiniz.

Engelli çocuğunuza sağlıklı bir şekilde yardımcı olabilmeniz için kendi psikolojinizin de sağlıklı olması gerekir. Bu yüzden çocuğunuzun okul saatlerinde kendinize de vakit ayırmalı ve bir anlamda deşarj olmalısınız.

Çocuğunuzun diğer herkesle beraber yaşayabileceği ortamlar oluşturmanız, onu hiçbir zaman gerçek dünyadan soyutlamamanız gerekir. Umudunuzu hiçbir zaman yitirmezseniz, çocuğunun edindiği her yeni beceride dünyalar sizin olacaktır. Çocuğunuzun yapabileceği minimal beceriler için destekçisi olmalısınız.

Çocuğunuzun eğitim hayatına yardımcı olurken sürekli pozitif dönütler vermeniz onu cesaretlendirecektir. Onun maksimum dikkat süresini belirlemeli, mola vermesi için fırsatlar ayarlamalısınız.

Son olarak çocuğunuzun yasal haklarını, onun için düzenlenen sosyal yardımları ve faydalanabileceğiniz ücretsiz hizmetleri de öğrenmeniz faydalı olacaktır.

Yazar: Psikolojik Danışman Memet Kaymaz

Bu da Var

Disleksi Nedir?

Tarihçesi 1896 yılına dek uzanan disleksi kavramının akılda kalan ilk karşılığı doğuştan kelime körlüğü şeklindeki …

Bir Yorum

  1. siranuş kasotakis

    iyi günler doktor bey,benim kızım 18 yaşında ve otistik, yaptırdığımız IQ testinde sonuç 51 çıktı bu seviyenin tam olarak anlamı nedir eğitimle seviye biraz daha yükseltilebilirmi? cevabınız için şimdiden çok teşekkür ederim

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Randevu İçin Tıklayın!